به روح نفسانى تعلق دارد و معدن او دماغ است و آن‌چنان باشد كه عطريات و روغن‌ها و رياحين تازه خوشبو ببويانند و به استماع افسانه‌ها و سهرها و كتابها و سرود زنان جميله مشغول دارند . و بالجمله هرچه مزيل انديشهء او بود به عمل آرند علاج حمى يوم فكريه گاهى از كثرت فكر در امور حمى مشابه غميه و هميه عارض شود و علاجش به علاج غميه و هميه مع زيادتى تبريد نمايند . و اگر تفكر از بهر كارى باشد كه شادى افزايد گاهى به سخنان اميدوار و گاهى به سخنان شرعى و دينى و اخروى مشغول بايد كرد و گاهى شراب ممزوج با عرق بيدمشك و يا عرق صندل ساده از علاج ديگر مستغنى مىسازد علاج حمى يوم غضبيه كه گاهى به سبب فرط حركت روح به سوى خارج در حال غضب سخونت مفرط متشبث به روح و تب حادث مىشود بايد كه گلاب و آب سرد هر دو برابر بر سر و سينه ريزند و صندل و كافور بر سينه ضماد نمايند و اشربهء بارد مقوى قلب مثل شربت سيب و انارين و ريباس و ترنج و صندل با گلاب و بيدمشك و عرق گاو زبان بنوشانند و غذا معمول به شكر و سركه و روغن بادام و به دوغ سازند كه آن در اين باب نيكو است . و اگر از شراب چاره نباشد به آب انار بياميزند و يا بر برف سرد كرده دهند و آب سرد بسيار بنوشند و بر آن انار ترش گلاب پاشيده تنقل نمايند و ابن ماسويه در اين تب از حمام منع كرده و از بنفشه و صندل سفيد و تخم كاهو هر يك هفت ماشه گلاب عرق بيدمشك هر يك سه توله كافور يك ماشه لخلخله سازند و اندكى از اين بر سينه و دل ضماد كنند و از تعب و اشياى گرم پرهيزند و در غذا ترشى انبه داخل كنند . اقوال حذاق : [ شيخ ] شيخ مىفرمايد كه تسكين و شغل ايشان به مفرحات از حكايات طيبه و سماع طيب و لعب عجيب نمايند و حمام به آب نيم‌گرم غير كثير الحرارت كنند و مالش بسيار به روغن مفرط براى ايشان موافق‌تر از آب گرم است و تغذيهء ايشان به مبرد و مرطب سازند و از شراب مطلقاً منع نمايند كه سبيل براى ايشان به سوى آن نيست به سبب خوف استحالهء آن به صفرا و انتقال آن به حمى صفراوى . [ مجوسى ] مجوسى گويد كسى را كه حمى يوم از غضب حادث شود مىبايد كه به آرام و سكون و طيب نفس او پردازند . و چون تب در انحطاط افتد در آبزن آب شيرين نيم‌گرم نشانند و مكث معتدل در آن نموده از آن بيرون آرند پس اگر فصل تابستان باشد بر آن آب سرد بريزند و آرام و تسكين نفس او كنند و صندل و گلاب و كافور نزديك او دارند و بر سينهء او ضماد نمايند و قدرى جلاب و آب انار چاشنىدار به برف بنوشانند و به غذاى بارد رطب مثل سركه و زيت و بوارد معمول به آب غوره و انار و ماهى رضراضى به طريق سبكباج پخته غذا سازند و قريب شراب نگردند كه آن در غضب مىافزايد و در آسايش و سكون و خواب تكثير نمايند كه اين شفاى اين تب و ازالهء آن مىنمايد . [ جرجانى ] جرجانى گويد كه نخست به رفق و مدارا عذرها و سخن‌هاى خوب خشم او را ساكن كنند و به حكايات خنده‌ناك و بازيهاى طرفه و سماع آهسته و آواز نرم مشغول دارند و بعد انحطاط حرارت تب در گرمابهء خوش آب كه سخت گرم نباشد داخل شوند و در آبزن معتدل نشينند . و اگر موسم گرما بود و مزاج و سحنه متحمل باشد چون از آبزن برآيند خويشتن را يك بارگى در آب سرد اندازند و زود برآيند و بنفشه و نيلوفر و غيره ببويند و بر سينه نهند و شربت انار ميخوش سرد كرده بخورند يا شربت غوره يا شربت سيب ترش يا شربت ليمو بنوشند و غذا از تره‌هاى سرد تر سازند چون كاهو و كاسنى و اسفاناخ و كدو و خيار و بادرنگ و مزوره‌ها از غوره و ريباس و ترشى ترنج و ماهى تازه مصوص كرده . [ ابن الياس ] ابن الياس گويد كه آب تمر هندى و شكر هر واحد ده درم بر برف سرد كرده بنوشانند و پارچهء صندلى به گلاب تر كرده بپوشانند و باقى همان است كه در قول مجوسى مسطور شد علاج حمى يوم سهريه كه از سهر مفرط مسخن روح عارض شود پس براى خواب روغن بنفشه يا روغن كدو در بينى چكانند و بر دست و پا بمالند و به ادويهء سرد و تر مثل بنفشه و نيلوفر و خشخاش بر سر نطول سازند و جلاب معمول از نبات سفيد و گلاب و عرق بيدمشك بنوشانند و غذا خرفه و اسفاناخ با برنج خورانند و يا شيربرنج دهند . شيخ مىفرمايد كه علاجش آرام و سكون و خواب و تنطيل راسن به مبردات و مرطبات و حمام رطب و اغذيهء جيد الكيموس و مروخات مرطبه است و شراب نافعترين اشيا براى ايشان است بلا خوف بنوشانند مگر آن‌كه با وى صداع باشد . ابن عباس گويد كسى را كه تب يوميه از سهر پيدا شود بايد كه حيله در تنويم صاحبان آن نمايند و استنشاق روغن بنفشه و روغن كدو در بنفشه پرورده به عمل آرند و تكميد سر به آب مطبوخ بنفشه و نيلوفر و خشخاش و پوست آن و جو كوفته نمايند تا آن‌كه خواب به كثرت آيد و دماغ ايشان ترطيب يابد . و هرگاه تب اندك ساكن شود در خانهء اوسط حمام دخل كنند و بر سر آب نيم‌گرم شيرين و بر سائر بدن بريزند و به روغن مالش خوب كنند و در آبزن كه آب آن نيم‌گرم و شيرين باشد درآيند و بر بدن متواتر بريزند و پارچه بپوشند و ساعتى آرام نموده به اغذيهء محمودهء لطيفه مثل بچهء مرغ و كبك غذا سازند . و اگر معتاد شرب شراب باشند اندكى از آن ممزوج به آب بسيار دهند تا بدان انهضام غذا به سرعت گردد چه از شأن سهر ابطاء هضم است و شراب ممزوج به آب بسيار ترطيب بدن نيز مىكند و از جماع منع نمايند كه آن مجفف بدن است . ايلاقى و جرجانى مىنويسند كه حيله‌هاى خواب‌آور كنند . و اگر خواب نيايد نطول از بابونه و بنفشه و نيلوفر و كشك جو نيم كوفته و كوكنار سازند و آن را در طاسى ريخته روغن